Reformasjonen i Danmark og Norge

Reformasjonen fekk avgjerande verknad for begge land, men også for forholdet dei imellom.

Luthers tesar om avlaten vart truleg slått opp på kyrkjedøra i Wittenbergs slottskyrkje 31.10.1517, dagen før allehelgensdag. Dette var god timing, for på allehelgensdag ville det komme store folkemengder til slottskyrkja for å besøke kurfyrstens relikviesamling som vart stilt ut der denne eine dagen kvart år. I tillegg sende Luther tesane til eit par venner, og desse bidrog til å få dei utgitt i fleire utgåver. Tesane vart spreidde i eit omfang og i ein fart som inntil da var uhørt.

Det som følgde, er det vi i dag kallar reformasjonen. Den fekk avgjerande verknad for begge landa våre, men også for forholdet dei imellom. I begge land blir det gjennomført jubileumsmarkeringar i 2017. Reformasjonen vart gjennomført frå København i begge land, og er ein viktig del av vår felles historie. Derfor er det grunn til å ta opp dette på eit dansk-norsk seminar.

Seminaret har historisk og tverrfagleg innretting. Det tar for seg tre viktige sider ved reformasjonen i Skandinavia gjennom bidrag frå ekspertar innanfor aktuelle fagfelt:

Reformasjonens historieskriving
Med reformasjonen og den nye konfesjonelle kulturen som vaks fram frå midt på 1500-talet vart dei Nordiske landa sett inn i ein ny kulturell kontekst. Her måtte også historiske røter og perspektiv for historieskriving definerast på andre måtar. Historisk identitet blir bestemt på nytt, og det er klare skilnader mellom Danmark og Norge i måten dette skjedde på. I Danmark var reformasjonen starten på ein ny og stolt æra, og det var ikkje viktig å knytte altfor sterkt an til tradisjonar frå mellomalderen. I Norge var situasjonen ein heilt annan. Landet hadde ein stolt arv i mellomalderen, medan reformasjonen var starten på ei nedgangstid. På kva vis slår slike skilnader inn i historieskrivinga i dei to landa – frå tida rett etter reformasjon og fram til og med 1700-talet?  Og i kva mon er dei framleis med på å prege historieskrivinga i Danmark og Norge?

Reformasjon og språket 
Reformasjonen kom til å bli avgjerande for utviklinga av nasjonalspråka i Europa. Luthers bibelomsetting til høgtysk vart mønster for omsettingar svensk med Gustav Vasas bibel og til dansk med Christian 3.s Bibel. Målet var å gjere Guds ord tilgjengelege for folk flest. Men ser ein på det lingvistiske kartet over Europa ved overgangen til moderne tid , kan ein seie at reformasjonen førte til at visse skriftspråkstradisjonar vart oppheva til nasjonalspråk på kostnad av andre, som etter kvart gjekk under. Og det var politiske faktorar som avgjorde utfallet. Reformasjonen førte ikkje til ei ny norsk bibelomsetting etter den gammalnorske. Norsk skriftspråk gjekk under. Reformasjonen var eit paradigmeskifte i dobbeltmonarkiets historie, også når det gjaldt språksituasjonen i dei to landa.

Reformasjon av lovverket
Med reformasjonen vart den kanoniske retten sett til side som rettskjelde i dei nordiske kongedøma. Bortsett frå i hertugdøma var heller ikkje den romerske retten  rettskjelde. Dette førte til eit stort hol i lovverket som særleg var påtakeleg i dei sentrale sidene av den samfunnsmessige rettspraksisen som kyrkja hadde hatt jurisdiksjon over, ekteskaplovgivinga med alt det førte med seg og reguleringa av det som vart oppfatta som  kjetteri og trolldom. Dei reorganiserte universiteta la grunnlaget for ei ny rettstenking, og det statlege lovverket vart forsøkt forbetra for å kome på høgde med bortfallet av dei klassiske rettskjeldene. I tillegg vart statleg/kyrkjelege institusjonar som tamperretten oppretta for å sikre ein forsvarleg rettspraksis på desse områda. Innsikt i desse tradisjonane for protestantisk rettstenking (inkludert ei samanlikning mellom Danmark og Noreg) er av interesse som bakgrunn for diskusjonen om rett og religion i Norden i dag. 

Tysdag 12. september 2017

11:15-12.15 Innleiing
11:15 Velkomst og presentasjon
11:30 Lunsj
12:15 Tarald Rasmussen:
Danmark og Norge i tidlig nytid: To ulike konfesjonskulturer?
12:45 Øystein Rian:
Den paradoksale reformasjonen:
Ensrettingen som uniformerte Danmark og Norge, men likevel gjorde de to landene mer ulike.
13:15 Spørsmål og diskusjon

13:30-16:30

 

Reformasjonens historieskriving:
13:30 Arne Bugge Amundsen
Reformasjonen i Norge - en fortolkningshistorie
13:50 Spørsmål og diskusjon
14:00 Karen Skovgaard-Petersen:
Fra Saxo til Snorre - om Norges plads i dansk historieskrivning efter Reformationen
14:20 Spørsmål og diskusjon
14:30 Kaffe
15:00 Carsten Bach-Nielsen:
Hvad blev der af Norge? Norges fravær i de "danske" reformationsfejringer 1617- 1817
15:20 Spørsmål og diskusjon
15:30 Hallgeir Elstad:
Reformasjonen i norsk teologisk historieskriving på tidleg 1900-tal
15:50 Spørsmål og diskusjon
16:00 Kaffe
16:30-18:00 Reformasjon og språket
16:30 Ivar Berg
Kyrkja, staten og skiftet til dansk skriftspråk i Noreg
16:50 Spørsmål og diskusjon
17:00 Marita Akhøj Nielsen:
Reformationens betydning for det danske sprog
17:20 Spørsmål og diskusjon
17:30 Ernst Håkon Jahr:
Språkkontakt og språkutvikling i Noreg 1537–1814
17:50 Spørsmål og diskusjon
18:30 Middag

Onsdag 13. september 2017

09:00-11:30 Reformasjon av lovverket:
09:00 Lisbet Christoffersen:
Ny statslig kompetence til at regulere kirkelige spørgsmål – betydning for retsopfattelsen i Danmark-Norge.
09:20 Spørsmål og diskusjon
09:30 Morten Kjær:
Reformation og sædelighedslovgivning i Danmark-Norge
09:50 Spørsmål og diskusjon
10:00 Kaffe
10:30 Jørn Øyrehagen Sunde:
Reformasjonen og endringar i Landslova av 1274.
Landslova av 1274 var gjeldande rett i det norske riket fram til 1687. Ein har bevart om lag 120 avskrifter av Landslova frå 1550 til 1604, då den vart trykt som Kristian IVs norske lov. Kva kan eit utval av desse avskriftene fortelja oss om korleis reformasjonen påverka norsk rett på andre halvdel av 1500-talet?
10:50 Spørsmål og diskusjon
11:00 Rolv Nøtvik Jakobsen:
Naturrett som erstatning for den kanoniske retten og for Bibelen som rettskjelde.
I åra etter reformasjonen hadde Bibelen status som rettskjelde i dei nordiske landa. Den framveksande naturretten framstod som viktig også fordi den tilbaud eit allment alternativ til desse rettskjeldene. Ein kan observere dette allereie hos Holberg med det skjer med full tyngde i den tyske orientalisten J.D. Michaelis sitt storverk om mosaisk rett der det første bandet utkom i 1770. Verket vart uttrykkeleg skrive med den skandinaviske rettssituasjonen for auge og Michaelis gjorde omfattande bruk av resultata etter den danske ekspedisjonen til det lykkelege Arabia i dette verket som også vart omsett til både dansk og svensk.
11:20 Spørsmål og diskusjon
11:30 Kaffe
11:45-12:30 Avrunding og perspektivering.
Med førebudde kommentarar og plenumsdiskusjon.
12:30 Lunsj

Medvirkende

  • Arne Bugge Amundsen

    Arne Bugge Amundsen, dr. philos., professor i kulturhistorie. Leder for Institutt for kulturstudier og orientalske språk 2007-2014, dekan ved Humanistisk fakultet, Universitetet i Oslo siden 2015.

  • Carsten Bach-Nielsen

    Carsten Bach-Nielsen, lektor, lic. theol. og exam. art. (kunsthistorie) ved Afdeling for Teologi, Institut for Kultur og Samfund, Arts, Aarhus Universitet, hovedredaktør af Kirkehistoriske Samlinger.

  • Ivar Berg

    Ivar Berg, førsteamanuensis i nordisk språkvitskap ved Institutt for språk og litteratur, NTNU – Noregs teknisk-naturvitskaplege universitet, Trondheim.

  • Lisbet Christoffersen

    Lisbet Christoffersen. Cand.jur., ph.d., professor (mso) i ret, religion og samfund, Institut for Samfund og Erhverv, Roskilde Universitet samt professor i kirke- og religionsret, det teologiske fakultet, Københavns Universitet. Leder af det HERA-finansierede forskningsprojekt Protestant Legacies in Nordic Law, http://teol.ku.dk/pronola

  • Hallgeir Elstad

    Hallgeir Elstad er professor i norsk kyrkjehistorie ved Det teologiske fakultet, Universitetet i Oslo.  Prodekan ved TF sidan 2012. Studiedekan 2012-14, forskingsdekan 2015-.Har i hovudsak arbeidd med nyare norsk kyrkjehistorie. 

  • Ernst Håkon Jahr

    Ernst Håkon Jahr er professor emeritus i nordisk språkvitskap ved Universitetet i Agder. Han har forska mykje om språkhistorie og språkkontakt, m.a. om nedertysk påverknad på nordisk i seinmellomalderen.

  • Rolv Nøtvik Jakobsen

    Rolv Nøtvik Jakobsen,  dr.theol., seniorrådgiver, Bispemøtet. Leiar for styret i Norsk selskap for 1700-tallstudier og forfattar av boka «Gunnerus og nordisk vitskapshistorie».

  • Morten Kjær

    Morten Kjær, adjunkt, ph.d., Juridisk Institut, Det Samfundvidenskabelige Fakultet, Syddansk Universitet.

  • Marita Akhøj Nielsen

    Marita Akhøj Nielsen  er ledende redaktør på Det Danske Sprog- og  Litteraturselskab med speciale i ældre dansk sprog og litteratur. Hun er leder af Gammeldansk Ordbog og har indtil for nyligt ledet projektet Middelalderens danske sprog og litteratur formidlet til nutiden. I perioden 2012-15 ledede hun projektet Barokkens opdyrkning af det danske sprog, som bl.a. omfattede udgaven af Matthias Moths Ordbog på nettet. Sideløbende med sin ansættelse på DSL siden 1991 har hun realiseret en række selvstændige forskningsopgaver, bl.a. disputatsen Anders Sørensen Vedels filologiske arbejder (2004). Hun er redaktør for Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab og efor for Elers' Kollegium. Hjemmeside https://dsl.dk/medarbejdere/man.

  • Tarald Rasmussen

    Tarald Rasmussen er professor i allmenn kirkehistorie ved Det teologiske fakultet, Universitetet i Oslo. Hans forskning har sitt tyngdepunkt i senmiddelalder og reformasjonstid. Han er leder av de tverrfaglige forskningsprosjektene »The Ambiguous Memory of Nordic Protestantism» og «Good Protestant – Bad Religion». Han er også Board member i "Refo Research Consortium" og hovedredaktør av det internasjonale tidsskriftet "Journal of Early Modern Christianity" (de Gruyter, Berlin). 

  • Øystein Rian

    Øystein Rian, professor em., dr. philos., Institutt for arkeologi, konservering og historie, Universitetet i Oslo

  • Karen Skovgaard-Petersen

    Karen Skovgaard-Petersen, direktør, dr.philos., Det Danske Sprog- og Litteraturselskab.

     

  • Jørn Øyrehagen Sunde

    Jørn Øyrehagen Sunde, professor dr. juris Juridisk Fakultet, Universitetet i Bergen, Forskingsleiar Museet Baroniet Rosendal, og leiar Landslovsprosjektet 2014-2024.

Nyhetsbrev

Du er påmeldt vårt nyhetsbrev!

Lukk
Schæffergården Lysebu